Wypalenie emocjonalne, życiowe i zawodowe to rzeczywistość współczesnych ludzi. Dotyczą w jakimś stopniu praktycznie każdego z nas. Są związane z szybkim tempem życia, koniecznością łączenia wielu obowiązków. Niewielu z nas nauczono, jak w pogoni za różnymi ważnymi aspektami życia zadbać również o siebie i swoje zdrowie psychiczne, tak aby zapobiegać wypaleniu.
Od wielu lat życie Róży wydaje się stać w miejscu. Niegdyś pogodna i wypełniona energią, stopniowo przestała czerpać satysfakcję z tego, co robi i jak żyje. Na co dzień pracuje jako nauczycielka w szkole, ale sama nie może mieć dzieci. Kiedyś myślała, że praca ta stanowi jej prawdziwe powołanie, ale po dwóch latach żal z poczucia niesprawiedliwości zaczął robić swoje. Do tego dzieci często zachowują się w sposób irytujący i nie słuchają poleceń Róży. W życiu dziewczyny zaczęły dominować głównie negatywne emocje, chroniczny stres i zmęczenie. Róża ma poczucie winy z powodu tego, co czuje, ale bez względu na to, jak bardzo się stara, poczucie wypalenia cały czas kurczowo się jej trzyma.
Kamila to mama dwójki dzieci, mężatka z długim stażem i ekspedientka w lokalnym sklepie. W jej życiu osobistym na oko nic się nie dzieje – codziennie wykonuje te same obowiązki. Znajomi opisują ją jako osobę zrównoważoną, a jej relacje interpersonalne są na wysokim poziomie – jest osobą powszechnie lubianą. Mimo to Kamili często towarzyszy uczucie nadmiernego przytłoczenia między innymi przez nadmiar obowiązków w pracy i w domu. Uczucie pustki związane z małym wsparciem od męża, który nie rozumie jej stanu, również daje o sobie znać. Każdy dzień to dla niej kolejna walka, której nie jest w stanie wygrać.
Powyższe przykłady pokazują dwa z wielu różnych rodzajów wypalenia: emocjonalne i życiowe. Na początek skupimy się głównie na tym pierwszym. W artykule przyjrzymy się czynnikom wywołującym wypalenie emocjonalne, w jaki sposób ono przebiega oraz jak sobie z nim radzić. Nakreślimy również, czym charakteryzują się wypalenie życiowe i zawodowe.
Wypalenie emocjonalne – co to takiego?
Wypalenie emocjonalne to stopniowy proces wyczerpywania się zasobów emocjonalnych, co prowadzi do obniżenia poczucia satysfakcji z życia, zmniejszenia motywacji, a także pogorszenia jakości życia, zdrowia psychicznego i fizycznego. Wypalenie może być wynikiem chronicznego stresu, nadmiaru obowiązków oraz braku wsparcia w różnych dziedzinach życia, w tym w życiu zawodowym i prywatnym.
Problem ten dotyka coraz większej liczby osób, szczególnie tych pracujących w zawodach charakteryzujących się dużym wysiłkiem psychicznym czy fizycznym. Przykładami takich zawodów mogą być lekarz, nauczyciel czy pracownicy socjalni. Wypalenie emocjonalne może również dotyczyć osób, które opiekują się starszym rodzicem czy niepełnosprawnym dzieckiem. Ogólnie rzecz biorąc, wyczerpanie emocjonalne może dotknąć każdego z nas.
Czym różni się wypalenie emocjonalne od normalnego spadku energii?
Przede wszystkim to nie tylko chwilowe zmęczenie czy nagły spadek motywacji. Jest to proces długotrwały, który wiąże się z uczuciem wyczerpania emocjonalnego i fizycznego. Idzie również w parze z obniżoną efektywnością w pracy, jak i z poczuciem braku satysfakcji z życia. W wyniku wypalenia emocjonalnego osoba może doświadczać silnego, chronicznego stresu, uczucia pustki, nadmiernej senności, problemów z zasypianiem, a także różnych dolegliwości zdrowotnych, takich jak bóle głowy czy zaburzenia zdrowia psychicznego. Warto również zaznaczyć, że wypalenie emocjonalne to jeden ze składników wypalenia zawodowego, do którego zaraz przejdziemy. Dodatkowo, często uważa się je za wynik nadmiernego obciążenia obowiązkami i zadaniami, co prowadzi do uczucia bezsilności i obniżonego poczucia własnej wartości.
Tak jak zostało powiedziane wcześniej, na objawy wypalenia emocjonalnego mogą się składać: obniżony nastrój, brak poczucia dokonań osobistych, pogorszenie jakości życia lub trudności w podejmowaniu działań. Z czasem mogą pojawić się również negatywne emocje, uczucie pustki i brak satysfakcji z wykonywanej pracy czy choćby poczucie beznadziejności. Gdy takie objawy utrzymują się przez dłuższy czas, mogą nie tylko pogorszyć nasze samopoczucie, ale również wpływać w negatywny sposób na nasze kontakty z innymi ludźmi.
Objawy wypalenia emocjonalnego
Objawy wypalenia mogą występować zarówno na poziomie fizycznym, jak i psychicznym. Do najczęstszych objawów wypalenia emocjonalnego należą:
- Wyczerpanie emocjonalne: dominuje poczucie chronicznego zmęczenia – na tle psychicznym i fizycznym – które nie ustępuje mimo wypoczynku;
- Obniżona efektywność: objawia się trudnościami w wykonywaniu nawet łatwych czynności, które zwyczajnie nie stanowią problemu;
- Brak satysfakcji: osiągane sukcesy nie przynoszą zadowolenia. Może temu towarzyszyć uczucie znużenia czy pustki, które trudno jest przezwyciężyć;
- Zaburzenia snu: do trudności związanych ze snem zaliczają się nadmierna senność i bezsenność. Są one częstym objawem wypalenia emocjonalnego;
- Problemy zdrowotne: wypalenie emocjonalne może prowadzić do bólu głowy, problemów układu nerwowego czy innych dolegliwości fizycznych związanych ze stresem;
- Chroniczny stres: stale utrzymujący się stres, który z upływem czasu nie znika. W przeciwieństwie do stresu ostrego, który utrzymuje się przez krótszy okres, ten rodzaj stresu może stanowić poważniejsze zagrożenie dla zdrowia;
- Uczucie pustki: osoba doświadczająca wypalenia emocjonalnego może odczuwać brak celu w życiu. Niesprawiedliwe traktowanie takiej osoby przez innych może jeszcze zwiększyć poczucie beznadziejności.
Jak radzić sobie z wypaleniem emocjonalnym?
Radzenie sobie z wypaleniem emocjonalnym wymaga zaangażowania, cierpliwości i odpowiednich strategii radzenia sobie. Często, kiedy już zdajemy sobie sprawę z tego, co nam dolega, od razu oczekujemy szybkich rezultatów. Należy jednak pamiętać, że dochodzenie do siebie i poprawa funkcjonowania to proces, który w zależności od osoby może trwać dłużej lub krócej.
Dlatego na początku warto podjąć działania, które pomogą w odbudowie równowagi w życiu i poprawieniu zdrowia psychicznego, jak i fizycznego. Nie mówię tutaj o rzucaniu się na głęboką wodę, wręcz przeciwnie – o stopniowym podejmowaniu działań i dokonywaniu zmian. Jest to bardzo ważne.
Każdy z nas jest inny, dlatego też nie każda metoda będzie działać na wszystkich. Oto więc kilka przykładowych strategii radzenia sobie, które mogą pomóc na drodze walki z wypaleniem emocjonalnym:
- Rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem: nauka tego, jak efektywnie pokonywać stres, to bardzo ważny element radzenia sobie z wypaleniem emocjonalnym. Dobrym przykładem jest regularna aktywność fizyczna. Regularne ćwiczenia fizyczne mogą pomóc w zredukowaniu poziomu stresu i poprawie samopoczucia. Mowa tu na przykład o medytacji czy jodze. Ćwiczenia pomagają w poprawie jakości snu, co ma istotny wpływ na zdrowie psychiczne.
- Ustalanie granic i wyznaczanie priorytetów: wypalenie emocjonalne często jest skutkiem nadmiaru obowiązków i braku umiejętności ustalania odpowiednich granic. Ważne jest, aby stopniowo uczyć się wyznaczać priorytety i zarządzać zadaniami. Pozwoli to uniknąć zbyt dużego uczucia przeciążenia i przytłoczenia.
- Wsparcie społeczne: wypalenie emocjonalne może wynikać z braku wsparcia ze strony rodziny, przyjaciół czy przełożonych. Wiele osób z wypaleniem emocjonalnym uważa, że nie jest to istotne, aby prosić o pomoc. Udzielenie wsparcia ze strony innych osób może jednak znacząco przyspieszyć poprawę funkcjonowania. Warto więc dbać o relacje interpersonalne, które mogą stanowić bardzo ważne źródło wsparcia w trudnych chwilach.
- Zmiana stylu życia: możemy tu wymienić takie czynności, jak regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, dbanie o odpowiednią ilość snu i odpoczynek. To czynności, które pomagają w odbudowie zdrowia psychicznego i fizycznego. Osoby, które doświadczają wypalenia emocjonalnego czy życiowego, często odpuszczają sobie dbanie o te aspekty życia ze względu na uczucie pustki czy zwykły brak motywacji. Jednak takie podejście tylko pogarsza sytuację.
- Przerwa od obowiązków: czasami jedynym sposobem na regenerację i odzyskanie utraconej energii jest zwykły odpoczynek. Wiele osób ignoruje ten aspekt, myśląc, że dadzą radę mimo wszystko. Nietrudno jednak ukryć, że organizm człowieka nie jest niezniszczalny i dlatego zapewnienie mu odpowiedniej ilości odpoczynku jest niezbędne.
- Zmiana pracy lub środowiska: są takie sytuacje, na przykład w przypadku wypalenia zawodowego, kiedy do poprawy funkcjonowania konieczna będzie zmiana środowiska zawodowego. Brak satysfakcji z wykonywanej pracy czy niesprawiedliwe traktowanie ze strony przełożonych mogą prowadzić do zwiększenia intensywności wypalenia emocjonalnego. Zmiana otoczenia czasami jest wręcz niezbędna, aby wrócić na odpowiedni tor w swoim życiu.
W przypadku wypalenia emocjonalnego, jak również każdego innego wypalenia, kluczowe jest znalezienie strategii radzenia sobie ze stresem, dbanie o zdrowie fizyczne i psychiczne, odpoczynek oraz utrzymywanie pozytywnych relacji interpersonalnych. Zilustrujemy to przykładem:
Student, który doświadcza przewlekłego wypalenia życiowego, aby sobie pomóc, na początku może przyjrzeć się swojemu funkcjonowaniu. Może być tak, że ma trudności z planowaniem swojego toku pracy, dlatego też uczy się po nocach, nie dosypia, żywi się głównie przetworzonymi rzeczami, a w rezultacie nie ma siły na kontakt ze znajomymi. Może być też tak, że dobrze planuje swoją pracę, odpowiednio się odżywia, ale redukuje swój stres poprzez imprezowanie po nocach. Przykład zapewne znany nam wszystkim. W obu przypadkach taki student powinien przede wszystkim wyznaczyć sobie priorytety. Odpowiedzieć na pytania: „Co tak naprawdę jest dla mnie ważne?”, „Co przeszkadza mi w odpowiednim funkcjonowaniu?”. Znalezienie odpowiedzi może mu pomóc w postawieniu na podium swojego zdrowia, co sprawi, że po czasie zacznie mieć więcej energii i – co za tym idzie – chęci do kolejnych zmian.
Jak więc widać, zmiany często zachodzą stopniowo: poprawa w jednej sferze życia pociąga kolejną zmianę i kolejną, aż w końcu można dojść do wniosku, że nasze życie jest w miarę „w porządku”. A „w porządku” oznacza, że jest lepiej niż gorzej, dlatego choćbyśmy nie poprawili wszystkich aspektów, ostatecznie i tak jesteśmy na wygranej pozycji.
Dwa wypalenia: życie i praca
Mamy naprawdę wiele różnych rodzajów wypalenia. Teraz przyjrzymy się kolejnym dwóm, które mogą się pojawić w trakcie życia, a są nimi: wypalenie zawodowe oraz wcześniej cząstkowo przytoczone wypalenie życiowe. Choć obie te formy wypalenia mają wspólne elementy, różnią się od siebie w zakresie przyczyn występowania oraz skutków.
Wypalenie zawodowe dotyczy osób, które przeżywają stres związany z nieodpowiednimi warunkami w miejscu pracy, nadmiarem obowiązków czy brakiem wsparcia ze strony przełożonych. Może to więc powodować obniżenie jakości życia zawodowego, a co za tym idzie – pojawienie się problemów w relacjach interpersonalnych między pracownikami.
Za to wypalenie życiowe ma szerszy kontekst i dotyczy wszystkich dziedzin życia. Może obejmować problemy w życiu osobistym, brak umiejętności pogodzenia ze sobą różnych ról społecznych, a także trudności w zarządzaniu emocjami i stresem. Wypalenie życiowe może także wynikać z nadmiaru obowiązków, chronicznego stresu, problemów zdrowotnych czy braku czasu na odpoczynek i regenerację. Często prowadzi do obniżenia jakości życia, co może wiązać się z poczuciem przytłoczenia i brakiem satysfakcji z rzeczy, które w normalnych okolicznościach sprawiłyby przyjemność. Ze względu na duże podobieństwo można łatwo pomylić je z wypaleniem emocjonalnym. Różnica jest jednak taka, że wypalenie życiowe odnosi się do szerszego kontekstu i zakresu funkcjonowania osoby.
Błędne koło czynników
Obecnie powszechną cechą w społeczeństwie jest skupienie się na zasobach materialnych i cenienie dobrobytu ponad własne zdrowie. Trudno się dziwić, skoro ceny coraz bardziej wzrastają, a styl życia przyspiesza. Nikt nie chce zostać w tyle. Ostatecznie coraz łatwiej otrzymać w prezencie wypalenie emocjonalne, zawodowe i życiowe, które nie pojawiają się same z siebie. Ludzie często wybierają taki styl życia, który wydaje im się najbardziej efektywny, pomijając skutki uboczne. Skupiają się na osiągnięciu celu, nie dbając o te czynniki, które również na ten cel wpływają. Tworzy się więc błędne koło. Dla przykładu:
Ojciec, który wypracowuje nadgodziny, aby wyżywić rodzinę, będzie mniej sypiał, stosował nieregularną dietę i być może mało się ruszał. Jednocześnie będzie od siebie wymagał ogromnego skupienia, wytrwałości i regularności w pracy. Nie dbając o podstawowe wartości, w rezultacie może czuć się tak zmęczony i zdemotywowany, że w pewnym momencie zacznie zaniedbywać swoje obowiązki w pracy, jak i w rodzinie i domu. Jego mózg nie będzie miał bowiem odpowiedniej ilości energii, żeby dobrze funkcjonować.
Mimo iż nie zawsze mamy wpływ na to, jak się w danym momencie czujemy, możemy mieć wpływ na to, żeby danym stanom emocjonalnym zapobiegać oraz jak na nie wpływać. Oczywiście nie zawsze uda się od razu. Czasem będziemy musieli postarać się o wiele bardziej niż zwykle. Ale idąc za słowami pisarki Courtney C. Stevens:
Jeśli nic nie zmienisz, nic się nie zmieni, gdy będziesz postępować tak jak dotychczas, to będziesz otrzymywać to co dotychczas. Chcesz zmiany, zmień coś.
I tej myśli się trzymajmy.
